ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ: Γιάννης Μενεσίδης. Εικονογραφικό Συναξάρι

 

(2023). Γιάννης Μενεσίδης.  Εικονογραφικό Συναξάρι. Θεσσαλονίκη: Αρμός.

 

   Ο καλλιτέχνης Γιάννης Μενεσίδης, γεννημένος στη Δράμα το 1947, ζει και εργάζεται μόνιμα στην Ξάνθη και εδώ και πολλά χρόνια εμπνέεται από τα ταξίδια του, την πίστη του, τη Θράκη, τη φύση της και το βυζαντινό της παρελθόν. Ζωγραφίζει αδιάκοπα σκηνές από τη στεριά, τη θάλασσα, τον ουρανό, συνδυάζοντας τα εντός του κόσμου και τα εκτός του κόσμου τούτου. Σημαδεμένος από τη μαθητεία του στον Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη, ζωγραφίζει από το 1974 όχι τα αντικείμενα αυτά καθαυτά, αλλά τον τρόπο που τα αντικείμενα χαράσσονται στην ανθρώπινη μνήμη.

   Τώρα μας χαρίζει ένα ακόμα πολύτιμο δώρο: Το «Εικονογραφικό Συναξάρι» του, στις εκδόσεις «Αρμός», το οποίο περιλαμβάνει εβδομήντα-οκτώ αγιογραφημένες εικόνες που αντιστοιχούν σε γιορτές της χριστιανοσύνης. To «Εικονογραφικό Συναξάρι» έρχεται να προστεθεί στα προηγούμενα λευκώματά του: «Γιάννης Μενεσίδης» (1996), 34 σχέδια (1997), «Μνήμης καταγραφές» (2001), «Κεκρυμμένη χαρά» (2005), «Μνήμης διαδρομές. Ξάνθη – Άγιον Όρος» (2008), «Ο λόγος ως εικόνα φωτός» (2013), «Στίγματα φωτός στο Ξανθιώτικο τοπίο» (2014), «Αγιορείτικα σχήματα και χρώματα» (2018), «Αγιολογικές περιδιαβάσεις λόγου και εικόνας» (2020).

   Το Συναξάρι ξεκινά με ένα δισέλιδο που απεικονίζει την Υποδοχή της Εικόνας της Παναγίας Σουμελά και λειψάνου του Αγίου Λουκά του Ιατρού στην Ιερά Μονή Ακριτοχωρίου και κλείνει με ένα ακόμα δισέλιδο που αναπαριστά την Κιβωτό του Νώε. Μεταξύ των Αγίων συμπεριλαμβάνονται ιερές μορφές που κατατάχτηκαν πρόσφατα στο αγιολόγιο της Ορθόδοξης Εκκλησίας, όπως ο όσιος Ευμένιος Σαριδάκης, ο όσιος Παΐσιος ο Αγιορείτης, ο Άγιος Σωφρόνιος Ζαχάροφ, ο όσιος Γεώργιος της Δράμας, η Αγία Σοφία της Κλεισούρας. Εικονογραφούνται επίσης σημαντικές εορτές της Ορθόδοξης Εκκλησίας, Δεσποτικές και Θεομητορικές (ο Παντοκράτωρ, η Γέννηση, τα Θεοφάνεια, η Σταύρωση, η Ανάσταση, ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου), ενώ τέσσερις εικόνες είναι αφιερωμένες στη Θεοτόκο (Παναγία η Ελεούσα, Μήτηρ του Θεού, η Πάντων Χαρά, Παναγία η Κυρία των Αγγέλων). Στο πάνω μέρος της κάθε εικόνας αναγράφεται συνήθως το απολυτίκιο του Αγίου ή της εορτής, γύρω από την κεντρική μορφή ιστορούνται διάφορα θαυμαστά γεγονότα από το βίο του, ενώ η σύνθεση εμπλουτίζεται και με σκηνές από τη Θράκη, τόπο όπου κατοικεί ο καλλιτέχνης.

   Τα έργα συνοδεύονται από σύντομα κείμενα με αποσπάσματα από τους βίους των Αγίων αλλά και πληροφορίες σχετικά με την εικονογράφησή τους. Ο στόχος του βιβλίου δεν είναι να αντικαταστήσει τα ήδη υπάρχοντα συναξάρια, αλλά να προσεγγίσει την αγιότητα μέσα από μία διαφορετική σκοπιά. Μέσα από τις γραμμές και τα επαναλαμβανόμενα σχήματα (τελείες, παύλες, σταυροί, τετράγωνα, κύκλοι, ημικύκλια) αναδεικνύονται οι μορφές των Αγίων στον ενιαίο χώρο ουρανού και γης. Ο Γιάννης Μενεσίδης, με όπλο την πένα του, περιγράφει την ποίηση του κόσμου ως ποιητής ο ίδιος, που, αν και γνωρίζει τους περιορισμούς της τέχνης του, συνεχίζει επίμονα να δημιουργεί, γιατί η ομορφιά του κτιστού κόσμου τον μεταφέρει στους υπαινιγμούς του ακτίστου.

   Η μυστική γλώσσα της τέχνης του Γιάννη Μενεσίδη τίθεται στην υπηρεσία της προσευχής. Κρυμμένα μέσα σε κάθε εικόνα είναι τα αρχικά γράμματα ονομάτων κεκοιμημένων που ο ίδιος μνημονεύει. Μας διαπερνά το βλέμμα του Αγίου Ιωάννη της Κλίμακος καθώς μας ευλογεί. Η Αγία νεομάρτυς Κυράννα αστράφτει με μία εξώκοσμη λάμψη, γεμίζοντας μας πόνο κι ελπίδα συνάμα. Οι Άγιοι Τεσσαράκοντα μάρτυρες εν Σεβαστεία μαρτυρήσαντες, με μορφές εξαϋλωμένες, ατενίζουν υπομονετικά προς τον ουρανό υπομένοντας το βασανιστικό τους μαρτύριο, ενώ στο κάτω μέρος της εικόνας διαβάζουμε: «Επειδή κοινόν εθέμεθα τον του άθλου αγώνα, κοινήν συνεθέμεθα και την κατάπαυσιν ποιήσασθαι». Το γαλήνιο πρόσωπο της Αγίας Παρασκευής μας φωτίζει με την ηρεμία της. Ο επτάριθμος χορός των Αγίων Επτά Παίδων των εν Εφέσω μαρτυρησάντων εμφανίζεται μέσα σε ένα σπήλαιο, γύρω από το οποίο λάμπει ένα χαρμόσυνο θείο φως. Οι Άγιοι Πέντε μάρτυρες Ευστράτιος, Αυξέντιος, Ευγένιος, Μαρδάριος και Ορέστης στέκουν αγέρωχοι εμπρός στο μαρτύριο, περιτριγυρισμένοι από αγγελικές δυνάμεις. Ο εκ Διδυμοτείχου Άγιος Ιωάννης ο Βατάτζης (1193-1264), με αυτοκρατορική ενδυμασία, κρατά με πίστη τον Σταυρό και ατενίζει προς το άπειρο.

   Ο Γιάννης Μενεσίδης προβληματίζεται αδιάκοπα πάνω στον τρόπο που η όραση μπορεί να συλλάβει τα σχήματα: άλλοτε γραμμικά από ένα σταθερό σημείο, άλλοτε με μετακίνηση, άλλοτε από ψηλά, άλλοτε με αντίστροφη προοπτική και άλλοτε μνημικά, «καταγράφοντας τον κόσμο με υπερβάσεις, αγαπητικά, ονειρικά, δισδιάστατα, ξεπερνώντας τη λογική και υπερνικώντας το χρόνο και τα φυσικά μεγέθη», όπως εξηγεί ο ίδιος στη βιβλιοπαρουσίαση του νέου βιβλίου (Αθήνα, 26/02/2024). Η ζωγραφική του είναι βίωμα ενός κόσμου μαγικού μα ταυτόχρονα και κόσμου λειψού, όπου η τέχνη προσπαθεί ικετευτικά να κατανοήσει το άπειρο και «να ενώσει τη γη με τον ουρανό». Όπως λέει ο ίδιος ο καλλιτέχνης: «Το φως μεταφέρει χαρά και δίνει μορφή στα πράγματα. Καθοδηγεί το μάτι στην περιδιάβαση της επιφάνειας».

   Ξεφυλλίζοντας το «Εικονογραφικό Συναξάρι» βυθιζόμαστε στα νάματα της ορθόδοξης αγιολογικής παράδοσης. Δεν πρόκειται για ένα λεύκωμα που το «διαβάζει» κανείς μία φορά. Κάθε φορά που το ανοίγουμε, ανακαλύπτουμε κάποια νέα λεπτομέρεια, αποκωδικοποιούμε κάποιο από τα μυστικά που έχει καλά κρυμμένα ο καλλιτέχνης σε κάθε εικόνα ή αφήνουμε να ξεπηδήσει κάποιο από τα μυστικά που εμείς οι ίδιοι έχουμε κρυμμένα βαθιά μέσα μας.

Πρώτη δημοσίευση: Περιοδικό ΕΝΔΟΧΩΡΑ τ. 131, σ. 44-46.