ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ: Προσφύγων Τόποι. καταγραφή ανέκδοτων τραγουδιών της Ανατολικής Θράκης

 

(2023). Προσφύγων Τόποι. καταγραφή ανέκδοτων τραγουδιών της Ανατολικής Θράκης. Αλεξανδρούπολη: Μουσείο Λαογραφίας & Φυσικής Ιστορίας Γεώργιος Κομνίδης.

  

   Το Μουσείο Λαογραφίας & Φυσικής Ιστορίας Γεώργιος Κομνίδης εξέδωσε έναν καλαίσθητο τόμο που αποτελεί τεράστια συμβολή στην καταγραφή της παραδοσιακής μουσικής της Θράκης.  Το βιβλίο εκδόθηκε στην Αλεξανδρούπολη με χορηγία του Υπουργείου Πολιτισμού. Στόχος της έκδοσης είναι να προβάλει ανέκδοτα δημοτικά τραγούδια της Ανατολικής Θράκης.

   Το Μουσείο Λαογραφίας & Φυσικής Ιστορίας βρίσκεται στη Νέα Χηλή του Ν. Έβρου. Στον ιστότοπο https://komnidismuseum.gr/  υπάρχουν αναλυτικές πληροφορίες για την ιστορία του και πλούσιο φωτογραφικό υλικό από τα εκθέματά του. Ο ιδρυτής του πατήρ Γεώργιος Κομνίδης ξεκίνησε τη συλλογή του με αντικείμενα καθημερινής χρήσης της οικογένειάς του, η οποία κατάγονταν από το Μεγάλο Ζαλούφι της Ανατολικής Θράκης. Σιγά σιγά το μουσειακό υλικό της συλλογής εμπλουτίστηκε με νομίσματα, ορυκτά, έντομα, φυτά, απολιθώματα.

   Όπως σημειώνει στον πρόλογό του ο πατήρ Γεώργιος, το λεύκωμα εκδίδεται «προς ανάδειξη, διάσωση και διάδοση ενός μοναδικού και σπάνιου λαογραφικού πλούτου με άγνωστα προσφυγικά τραγούδια, ώστε όλος αυτός ο πλούτος να παραδοθεί όσο το δυνατόν πληρέστερος στις επόμενες γενιές».

   Ανάμεσα στους συντελεστές της άρτιας αυτής έκδοσης είναι η Βασιλική Κράββα (επιστημονική επιμέλεια), η Μαρία Αδαμίδου (συντονισμός παραγωγής), ο Βαγγέλης Παπαναστασίου (μουσικής επιμέλεια στα τραγούδια της Αν. Θράκης και Αίνου), η Αικατερίνη Κάλτσου (οργάνωση), ο Χρήστος Χατζόπουλος (μουσική επιμέλεια στα τραγούδια Μαΐστρου-Αίνου), ο Πασχάλης Μαυρίδης (καταγραφή των προσφυγικών ροών από την Αν. Θράκη).

   Οι γνήσιες καταγραφές των τραγουδιών (πολλές χρονολογούνται από τη δεκαετία του 1960) συμπεριλαμβάνονται στο τρίτο ένθετο cd του βιβλίου. Οι δύο πρώτοι δίσκοι περιλαμβάνουν άρτια ενορχηστρωμένες νεώτερες διασκευές των τραγουδιών. Όπως σημειώνει ο μουσικοσυνθέτης Χ. Χατζόπουλος, στην έκδοση υπάρχουν «τραγούδια μοναδικά στην καταγεγραμμένη ελληνική μουσική, όπου συνδυάζονται με σπάνιο τρόπο το βυζαντινό ύφος με ακριτικά και επικά στοιχεία.

   Ιδιαίτερα ενδιαφέρον είναι το κείμενο της Β. Κράββα, αναπληρώτριας καθηγήτριας Κοινωνικής Ανθρωπολογίας στο Τμήμα Ιστορίας και Εθνολογίας του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης. Η Β. Κράββα προσεγγίζει τις μουσικές παραδόσεις των προσφύγων από την Ανατολική Θράκη, μέσα από την τραυματική ιστορία τους, ως τμήμα της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς. Τονίζει επίσης ότι τα τραγούδια δίνουν την αφορμή για την ανάπλαση της ιστορικής μνήμης των προσφύγων.

   Στο πολυεπίπεδο άρθρο της Αικατερίνης Κάλτσου, η οποία είναι υποψήφια διδάκτωρ του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης, παρουσιάζεται η Θράκη ως μία μεγάλη γεωπολιτική ενότητα από την αρχαιότητα μέχρι τα τέλη του 19^ου αιώνα. Περιγράφοντας τις ιστορικές ανακατατάξεις του 20^ου αιώνα, η συγγραφέας εξιστορεί την εγκατάσταση των προσφύγων στη Θράκη μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Στη συνέχεια εξετάζει την ιστορία της Αίνου, τη δημογραφική της εξέλιξη, τις εμπορικές δραστηριότητες, τις συντεχνίες που δημιουργήθηκαν εκεί και εστιάζει στα τραγούδια της ευρύτερης περιοχής Αίνου.

   Ο Παύλος Μαυρίδης, πρόεδρος του Μορφωτικού Συλλόγου «Ιστορικό και Λαογραφικό Μουσείο Νέας Ορεστιάδας και Περιφέρειας», αναφέρεται στην ιστορία των είκοσι προσφυγικών συνοικισμών του Βόρειου Έβρου, επισημαίνοντας πως οι πρόσφυγες χαρακτηρίζονται για τη θρησκευτικότητά τους, την προσήλωσή τους στις πατροπαράδοτες αξίες και τη σχολαστική διαφύλαξη των εθίμων τους. Περιγράφει επίσης τα προβλήματα επιβίωσης που αντιμετώπισαν οι πρόσφυγες, τη σταδιακή τους ένταξη στους νέους χώρους εγκατάστασης καθώς και την αγάπη τους για τη μουσική που έφεραν από τις προγονικές τους εστίες.

   Η οικονομολόγος Μαρία Αδαμίδου δημοσιεύει συνέντευξη με τον εκπαιδευτικό και λογοτέχνη  Αυγερινό Μαυριώτη, ο οποίος με τις καταγραφές του στα χωριά και τις πόλεις του Έβρου, διαφύλαξε σπάνια ανατολικοθρακιώτικα τραγούδια, που συμπεριλαμβάνονται στο λεύκωμα. Στη συνέντευξή του ο Α. Μαυριώτης μιλάει για τις μνήμες του από τον τόπο καταγωγής του, το έναυσμα που τον οδήγησε στην καταγραφή των τραγουδιών και τις δυσκολίες που αντιμετώπισε. Αναλύει επίσης τον πλούτο της θεματολογίας των τραγουδιών, τα έθιμα και τις όψεις της καθημερινής ζωής με τις οποίες αυτά συνδέονται καθώς και τις κοινωνικές συνθήκες μέσα στις οποίες δημιουργήθηκαν.

   Η εθνομουσικολόγος Γιώτα Τηγανούρια κλείνει την έκδοση με μία μουσικολογική ανάλυση των τραγουδιών της Ανατολικής Θράκης. Όπως γράφει η ίδια, «τα τραγούδια λειτουργούν ως κιβωτός μνήμης και μέσο διαχείρισης και προβολής της εθνικής και πολιτιστικής ταυτότητας». Αναφέρεται επίσης στα μουσικά δίκτυα που συνέδεαν την Ανατολική Θράκη με άλλες περιοχές, αναλύει το ρεπερτόριο, το μέτρο και τα τοπικά χαρακτηριστικά των μουσικών ιδιωμάτων και παρουσιάζει τα σπουδαιότερα μουσικά όργανα που χρησιμοποιούνταν.

   Στο σπάνιο αυτό συλλεκτικό λεύκωμα συμπεριλαμβάνονται οι στίχοι των τραγουδιών, πλούσιο φωτογραφικό υλικό και αναλυτική βιβλιογραφία. Είναι βέβαιο πως το μεράκι των συντελεστών της έκδοσης αφήνει στους ερευνητές και στους λάτρεις της παραδοσιακής μουσικής μία πολύτιμη παρακαταθήκη.

   Συγχαίρουμε όλους όσους κοπίασαν για να πραγματοποιηθεί η έκδοση αυτή και ευχόμαστε στο Μουσείο Λαογραφίας & Φυσικής Ιστορίας και προσωπικά στον π. Γεώργιο Κομνίδη να συνεχίσουν το λαμπρό πολιτιστικό του έργο.

Πρώτη δημοσίευση: Περιοδικό ΕΝΔΟΧΩΡΑ τ. 131, σ. 48-50.

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ: Γιάννης Μενεσίδης. Εικονογραφικό Συναξάρι

 

(2023). Γιάννης Μενεσίδης.  Εικονογραφικό Συναξάρι. Θεσσαλονίκη: Αρμός.

 

   Ο καλλιτέχνης Γιάννης Μενεσίδης, γεννημένος στη Δράμα το 1947, ζει και εργάζεται μόνιμα στην Ξάνθη και εδώ και πολλά χρόνια εμπνέεται από τα ταξίδια του, την πίστη του, τη Θράκη, τη φύση της και το βυζαντινό της παρελθόν. Ζωγραφίζει αδιάκοπα σκηνές από τη στεριά, τη θάλασσα, τον ουρανό, συνδυάζοντας τα εντός του κόσμου και τα εκτός του κόσμου τούτου. Σημαδεμένος από τη μαθητεία του στον Νίκο Γαβριήλ Πεντζίκη, ζωγραφίζει από το 1974 όχι τα αντικείμενα αυτά καθαυτά, αλλά τον τρόπο που τα αντικείμενα χαράσσονται στην ανθρώπινη μνήμη.

   Τώρα μας χαρίζει ένα ακόμα πολύτιμο δώρο: Το «Εικονογραφικό Συναξάρι» του, στις εκδόσεις «Αρμός», το οποίο περιλαμβάνει εβδομήντα-οκτώ αγιογραφημένες εικόνες που αντιστοιχούν σε γιορτές της χριστιανοσύνης. To «Εικονογραφικό Συναξάρι» έρχεται να προστεθεί στα προηγούμενα λευκώματά του: «Γιάννης Μενεσίδης» (1996), 34 σχέδια (1997), «Μνήμης καταγραφές» (2001), «Κεκρυμμένη χαρά» (2005), «Μνήμης διαδρομές. Ξάνθη – Άγιον Όρος» (2008), «Ο λόγος ως εικόνα φωτός» (2013), «Στίγματα φωτός στο Ξανθιώτικο τοπίο» (2014), «Αγιορείτικα σχήματα και χρώματα» (2018), «Αγιολογικές περιδιαβάσεις λόγου και εικόνας» (2020).

   Το Συναξάρι ξεκινά με ένα δισέλιδο που απεικονίζει την Υποδοχή της Εικόνας της Παναγίας Σουμελά και λειψάνου του Αγίου Λουκά του Ιατρού στην Ιερά Μονή Ακριτοχωρίου και κλείνει με ένα ακόμα δισέλιδο που αναπαριστά την Κιβωτό του Νώε. Μεταξύ των Αγίων συμπεριλαμβάνονται ιερές μορφές που κατατάχτηκαν πρόσφατα στο αγιολόγιο της Ορθόδοξης Εκκλησίας, όπως ο όσιος Ευμένιος Σαριδάκης, ο όσιος Παΐσιος ο Αγιορείτης, ο Άγιος Σωφρόνιος Ζαχάροφ, ο όσιος Γεώργιος της Δράμας, η Αγία Σοφία της Κλεισούρας. Εικονογραφούνται επίσης σημαντικές εορτές της Ορθόδοξης Εκκλησίας, Δεσποτικές και Θεομητορικές (ο Παντοκράτωρ, η Γέννηση, τα Θεοφάνεια, η Σταύρωση, η Ανάσταση, ο Ευαγγελισμός της Θεοτόκου), ενώ τέσσερις εικόνες είναι αφιερωμένες στη Θεοτόκο (Παναγία η Ελεούσα, Μήτηρ του Θεού, η Πάντων Χαρά, Παναγία η Κυρία των Αγγέλων). Στο πάνω μέρος της κάθε εικόνας αναγράφεται συνήθως το απολυτίκιο του Αγίου ή της εορτής, γύρω από την κεντρική μορφή ιστορούνται διάφορα θαυμαστά γεγονότα από το βίο του, ενώ η σύνθεση εμπλουτίζεται και με σκηνές από τη Θράκη, τόπο όπου κατοικεί ο καλλιτέχνης.

   Τα έργα συνοδεύονται από σύντομα κείμενα με αποσπάσματα από τους βίους των Αγίων αλλά και πληροφορίες σχετικά με την εικονογράφησή τους. Ο στόχος του βιβλίου δεν είναι να αντικαταστήσει τα ήδη υπάρχοντα συναξάρια, αλλά να προσεγγίσει την αγιότητα μέσα από μία διαφορετική σκοπιά. Μέσα από τις γραμμές και τα επαναλαμβανόμενα σχήματα (τελείες, παύλες, σταυροί, τετράγωνα, κύκλοι, ημικύκλια) αναδεικνύονται οι μορφές των Αγίων στον ενιαίο χώρο ουρανού και γης. Ο Γιάννης Μενεσίδης, με όπλο την πένα του, περιγράφει την ποίηση του κόσμου ως ποιητής ο ίδιος, που, αν και γνωρίζει τους περιορισμούς της τέχνης του, συνεχίζει επίμονα να δημιουργεί, γιατί η ομορφιά του κτιστού κόσμου τον μεταφέρει στους υπαινιγμούς του ακτίστου.

   Η μυστική γλώσσα της τέχνης του Γιάννη Μενεσίδη τίθεται στην υπηρεσία της προσευχής. Κρυμμένα μέσα σε κάθε εικόνα είναι τα αρχικά γράμματα ονομάτων κεκοιμημένων που ο ίδιος μνημονεύει. Μας διαπερνά το βλέμμα του Αγίου Ιωάννη της Κλίμακος καθώς μας ευλογεί. Η Αγία νεομάρτυς Κυράννα αστράφτει με μία εξώκοσμη λάμψη, γεμίζοντας μας πόνο κι ελπίδα συνάμα. Οι Άγιοι Τεσσαράκοντα μάρτυρες εν Σεβαστεία μαρτυρήσαντες, με μορφές εξαϋλωμένες, ατενίζουν υπομονετικά προς τον ουρανό υπομένοντας το βασανιστικό τους μαρτύριο, ενώ στο κάτω μέρος της εικόνας διαβάζουμε: «Επειδή κοινόν εθέμεθα τον του άθλου αγώνα, κοινήν συνεθέμεθα και την κατάπαυσιν ποιήσασθαι». Το γαλήνιο πρόσωπο της Αγίας Παρασκευής μας φωτίζει με την ηρεμία της. Ο επτάριθμος χορός των Αγίων Επτά Παίδων των εν Εφέσω μαρτυρησάντων εμφανίζεται μέσα σε ένα σπήλαιο, γύρω από το οποίο λάμπει ένα χαρμόσυνο θείο φως. Οι Άγιοι Πέντε μάρτυρες Ευστράτιος, Αυξέντιος, Ευγένιος, Μαρδάριος και Ορέστης στέκουν αγέρωχοι εμπρός στο μαρτύριο, περιτριγυρισμένοι από αγγελικές δυνάμεις. Ο εκ Διδυμοτείχου Άγιος Ιωάννης ο Βατάτζης (1193-1264), με αυτοκρατορική ενδυμασία, κρατά με πίστη τον Σταυρό και ατενίζει προς το άπειρο.

   Ο Γιάννης Μενεσίδης προβληματίζεται αδιάκοπα πάνω στον τρόπο που η όραση μπορεί να συλλάβει τα σχήματα: άλλοτε γραμμικά από ένα σταθερό σημείο, άλλοτε με μετακίνηση, άλλοτε από ψηλά, άλλοτε με αντίστροφη προοπτική και άλλοτε μνημικά, «καταγράφοντας τον κόσμο με υπερβάσεις, αγαπητικά, ονειρικά, δισδιάστατα, ξεπερνώντας τη λογική και υπερνικώντας το χρόνο και τα φυσικά μεγέθη», όπως εξηγεί ο ίδιος στη βιβλιοπαρουσίαση του νέου βιβλίου (Αθήνα, 26/02/2024). Η ζωγραφική του είναι βίωμα ενός κόσμου μαγικού μα ταυτόχρονα και κόσμου λειψού, όπου η τέχνη προσπαθεί ικετευτικά να κατανοήσει το άπειρο και «να ενώσει τη γη με τον ουρανό». Όπως λέει ο ίδιος ο καλλιτέχνης: «Το φως μεταφέρει χαρά και δίνει μορφή στα πράγματα. Καθοδηγεί το μάτι στην περιδιάβαση της επιφάνειας».

   Ξεφυλλίζοντας το «Εικονογραφικό Συναξάρι» βυθιζόμαστε στα νάματα της ορθόδοξης αγιολογικής παράδοσης. Δεν πρόκειται για ένα λεύκωμα που το «διαβάζει» κανείς μία φορά. Κάθε φορά που το ανοίγουμε, ανακαλύπτουμε κάποια νέα λεπτομέρεια, αποκωδικοποιούμε κάποιο από τα μυστικά που έχει καλά κρυμμένα ο καλλιτέχνης σε κάθε εικόνα ή αφήνουμε να ξεπηδήσει κάποιο από τα μυστικά που εμείς οι ίδιοι έχουμε κρυμμένα βαθιά μέσα μας.

Πρώτη δημοσίευση: Περιοδικό ΕΝΔΟΧΩΡΑ τ. 131, σ. 44-46.

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΒΙΒΛΙΟΥ: Ιωάννης Ούγκλεσης. Ο φιλόχριστος δεσπότης των Σερρών

 

(2022). Γκόικο Σούμποτιτς, Ιερομόναχος Ιουστίνος, Ιωάννης Ούγκλεσης. Ο φιλόχριστος δεσπότης των Σερρών. Αφιέρωμα στα 650 χρόνια από τη μάχη του Έβρου (1371-2021). Άγιον Όρος: Αγιορείτικη Βιβλιοθήκη.

 

   Από την Αγιορείτικη Βιβλιοθήκη της Ιεράς Μονής Σίμωνος Πέτρας του Αγίου Όρους εκδόθηκε ένα βιβλίο ξεχωριστό, που φωτίζει άγνωστες πτυχές της ύστερης βυζαντινής ιστορίας. Η έκδοση αυτή αποσκοπεί στο να κάνει ευρύτερα γνωστή την προσωπικότητα του Ιωάννη Ούγκλεση  (Jovan Uglješa Mrnjavčević), του σημαντικού αυτού Σέρβου ηγεμόνα, ο οποίος ήταν ο δεύτερος κτίτορας της Σιμωνόπετρας και μεγάλος ευεργέτης άλλων αγιορείτικων μονών (Βατοπεδίου, Εσφιγμένου, Χιλανδαρίου).

   Το βιβλίο χωρίζεται σε δύο μέρη. Το πρώτο μέρος συμπεριλαμβάνει δύο κείμενα που υπογράφουν ο  Γκόικο Σούμποτιτς, ειδικός στην Ιστορία της Τέχνης των Μεσαιωνικών χρόνων και μέλος της Σερβικής Ακαδημίας Επιστημών και Τεχνών και ο αρχιμανδρίτης Ιουστίνος ο Σιμωνοπετρίτης. Ο Γκόικο Σούμποτιτς σκιαγραφεί την προσωπικότητα του Ιωάννη Ούγκλεση, περιγράφοντας τα ιστορικά γεγονότα της εποχής, με ειδική αναφορά στη μάχη του Ορμενίου (1371). Ο πατήρ Ιουστίνος  παρουσιάζει την ιστορία της Ιεράς Μονής Τιμίου Προδρόμου Σερρών και τη σχέση της μονής με τους Σέρβους ηγεμόνες και ειδικότερα με τον Ιωάννη Ούγκλεση.

   Το δεύτερο μέρος του βιβλίου αποτελεί μία συλλογή χειρογράφων και εικόνων που σχετίζονται με τον Ιωάννη Ούγκλεση και συγγενικά του πρόσωπα. Το σπάνιο αυτό υλικό συνοδεύεται από αναλυτικά ιστορικά σχόλια και επεξηγήσεις. Στο τέλος του βιβλίου παρατίθεται εκτεταμένη περίληψη στα αγγλικά,  τρεις κατατοπιστικοί χάρτες στους οποίους σημειώνονται οι τοποθεσίες που αναφέρονται στα κείμενα και πληρέστατη βιβλιογραφία.

   Από το βιβλίο μαθαίνουμε ότι ο Ιωάννης Ούγκλεσης, στα έξι χρόνια της ηγεμονίας του (1365-1371), προσπάθησε να επανενώσει τη Σερβική Εκκλησία από το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως και να ανακόψει την επέλαση των Οθωμανών στη Βαλκανική χερσόνησο. Ο Ιωάννης Ούγκλεσης παντρεύτηκε την Ελένη, μετέπειτα μοναχή Ευφημία, κόρη του διοικητή της Δράμας Βοΐχνα. Η μοναχή Ευφημία ήταν εξέχουσα λογία και έμεινε στην ιστορία ως η πρώτη γυναίκα ποιήτρια της Σερβίας.

   Η Μάχη του Ορμενίου  έλαβε χώρα στις 26 Σεπτεμβρίου του 1371. Αρχηγοί των Οθωμανών ήταν ο Λαλά Σαχίν Πασάς και ο Γαζή Αχμέτ Εβρενός. Αρχηγοί των σερβικών δυνάμεων ήταν ο βασιλέας Βουκασίν και ο αδελφός του, δεσπότης Ιωάννης Ούγκλεσης.  Αν και ο στρατός των Οθωμανών ήταν αριθμητικά μικρότερος, οι Τούρκοι νίκησαν τους Σέρβους μετά από αιφνιδιαστική επίθεση. Οι δύο αρχηγοί των Σέρβων σκοτώθηκαν μαρτυρικά. Η μάχη του Ορμενίου ήταν καθοριστικής σημασίας για τις εξελίξεις στο χώρο της Βαλκανικής. Η κυριαρχία των Οθωμανών στην γεωστρατηγικής σημασίας κοιλάδα του Έβρου άνοιξε το δρόμο για την εδραίωση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας στα Βαλκάνια.

   Ιδιαίτερη είναι η συνεισφορά του βιβλίου στην ιστορία της Ιεράς Μονής Τιμίου Προδρόμου Σερρών, η οποία κτίστηκε το έτος 1270 και αποτελεί ένα εκπληκτικής ομορφιάς μνημείο της βυζαντινής τέχνης. Κατά το 14^ο αιώνα οι Σέρβοι ηγεμόνες έδειξαν μεγάλη φροντίδα για τη μονή, καθώς η πόλη των Σερρών ήταν σημαντικό τμήμα του σερβικού βασιλείου. Το έτος 1345, όταν ο Στέφανος Δουσάν (Stefan Uroš IV Dušan) κατέλαβε τις Σέρρες, ανακηρύχτηκε εκεί αυτοκράτορας Σερβίας και Ρωμανίας. Μετά το θάνατο του Δουσάν το 1355, τη φροντίδα του για τη μονή συνέχισε η σύζυγός του Ελένη (μετέπειτα μοναχή Ελισάβετ). Ο δεσπότης Ιωάννης Ούγκλεσης το έτος 1365 αναλαμβάνει τη διοίκηση της ηγεμονίας των Σερρών και τη φροντίδα της μονής. Στο βόρειο παρεκκλήσιο του καθολικού της μονής υπάρχει τάφος με λείψανα δύο ανδρών, τα οποία, σύμφωνα με τον π. Ιουστίνο, πιθανόν να ανήκουν στο δεσπότη Ιωάννη Ούγκλεση και στο βασιλιά Βουκασίν. Αυτό βασίζεται σε ιστορική αναφορά του έτους 1642, σύμφωνα με την οποία ο Ούγκλεσης, μετά τη μάχη του Ορμενίου, θάφτηκε από τον υπηρέτη του στο Χάρμανλι της Βουλγαρίας και μετέπειτα μεταφέρθηκε από κάποιους μοναχούς κοντά στις Σέρρες, σε ένα μοναστήρι που είχε ιδρύσει ο ίδιος.

Πρώτη δημοσίευση: Περιοδικό ΕΝΔΟΧΩΡΑ τ. 131, σ. 46-47.